واژه نامک عبدالحسین نوشین

دوستان جوان سال علاقمند به تاریخ و ادب ایران،

امروز خبری را در تارنماهای دور از قیچی سانسور و اصلاح جمهوری اسلامی خواندم که آه از نهادم برخاست. بر خبر نادرست خبرگزاری جمهوری اسلامی اعتراضی که نیست که سبک و روشی جز این ندارند؛ اما در این مبارزه برای شناخت واقعیات  بار تارنماهای خارج از محدوده سانسور و نظارت جمهوری اسلامی دوچندان نه ؛ بل صد چندان می گردد.

حبرگزاری جمهوری اسلامی  از چاب فرهنگ مجموعه ای از واژه های دشوار شاهنامه " نوشین" خبر داده است و دو تارنمای اخبار سیروس و پیک نت با شوق و ذوق مهر تایید بر نوید شکستن قفلی و طلوع چاپ این اثر تیتر و مطلب نوشتند! دریغ ودریغ.

اصل خبر:

"به گزارش خبرنگار خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در اين فرهنگ، مجموعه‌اي از واژه‌هاي دشوار «شاهنامه»، شرح و معنا شده است. اين مجموعه، شامل نام‌هاي خاص «شاهنامه» نيست؛ به‌جاي آن بسياري كلمات مركب يا عبارات دور از ذهن شرح داده شده است. همچنين معني مجازي واژه‌ها بيان شده و بسياري از كنايه‌ها آورده شده است.

در اين فرهنگ، در آوردن شاهد به يك بيت قناعت نشده، بلكه هرجا لازم بوده است، چند بيت از «فردوسي» و سخنوران ديگر، شاهد آورده شده است تا معناي اصلي واژه نمايان شود.

«فرهنگ واژه‌هاي دشوار شاهنامه» بر پايه پنج نسخه معتبر «شاهنامه» يعني نسخه خطي موزه بريتانيا، نسخه خطي كتابخانه عمومي لنينگراد، نسخه خطي قاهره، نسخه خطي دانشكده خاورشناسي فرهنگستان علوم شوروي و نسخه خطي دانشكده خاورشناسي، تدوين شده است.

اين اثر 20 سال پيش توسط انتشارات دنيا منتشر شده كه به تازگي با ويرايشي جديد و افزودن واژه‌هايي تازه توسط انتشارات معين به‌چاپ رسيده است."

ای کاش پیش از انتشار خبر های دروغ جمهوری اسلامی  جستجویی از درگیران نشر در سالهای قبل  کنند و بخوانند.

این اثر نخستین بار توسط بنیاد فرهنگ ایران به تلاش سعیدی سیرجانی و دکتر خانلری منتشر گردید. این هم مقاله " واژه نامک" اثر سعیدی سیرجانی که پس از چاپ واژه نامک  به تاریخ بهمن ماه هزار و سیصد و پنجاه و شش در مجله راهنمای کتاب برای نخستین بار منتشر گردید و سپس همین مقاله  در کتاب " در آستین مرقع..." آمد.

 این هم اصل مقاله تا  گرد و خاک جماعت دست دراز بر  تلاش گذشتگان ننشیند:

" واژه نامک"

عاقبت چرخ بازیگر کار خودش را کرد و "واژه نامک" عبدالحسین نوشین هنرمند آواره از وطن به وسیله بنیاد فرهنگ ایران چاپ و منتشر شد. نوشین در مرض موت به فرزندش وصیت کرده بود که این یادداشتها را به ایران بفرستد و به دست دکتر خانلری بسپارد تا به همت او منتشر شود و به هموطنانش برسد. خیلی دلم می خواست بدانم نوشین وقتی که چنین وصیتی می کرده در چه حال و هوایی بوده است. در ضمیر آشفته رنجیده از روزگار و شاید پشیمان از گذشته اش چه می گذشته است. بگذریم...

آنان که با کتاب و ادب فارسی سر و کار دارند می دانند که نوشین، سالهای آخر عمر آشفته سرانجامش را وقف تصحیح شاهنامه کرد، و به همت او و همکارانش متن مصحح و انتقادی شاهنامه در مسکو منتشر شد و به فیض مقاصد خاص به ارزانترین قیمت در دسترس محققان ایرانی قرار گرفت. این اقدام با همه نقایصش و با همه ایراداتی که بر آن وارد است، ظاهرا مثبت ترین و پرفایده ترین گامی است که تاکنون در راه احیای اثر عظیم و حماسی و ملی ما ایرانیان برداشته شده است و اجازه فرمایید با کمال شرمندگی این را اضافه کنم که با کمک دیگران.

گذشته از این خدمت مهم، نوشین در ضمن تصحیح شاهنامه به کار فرعی اما بسیار سودمند دیگری هم پرداخت، و  آن شرح و حل مقداری  از مشکلات شاهنامه بود.همین، که به اسم واژه نامک در دسترس شماست. قبل از خرده گیری می خواهم بدین واقعیت اعتراف کنم که اگر نوشین جز این مجموعه هیچ اثری در فنون هنر و ادب و ترجمه، تقدیم پیشگاه ارجمند زبان پارسی نکرده بود، باز هم دینی از این آب و خاک بر گردن نداشت . کاری که این هنرمند دور از وطن انجام  داده است در اهمیت از همه فعالیت هائی که هموطنان پر طاق و ترنبش تاکنون کرده اند، بیش است . یادش گرامی و روانش شادباد.

درین کتاب سیصدو پنجاه صفحه ای بیش از سه هزار لغت و ترکیب اغلب مبهم شاهنامه مورد بحث قرار گرفته است و در بسیاری از موارد به فیض شواهد متعدد و استدلال درست، رفع مشکل شده است و شاید درین سه هزار مورد به کمتر از یک دهم مواردی برخورد کنیم که محتاج فحص بیشتر و تحقیق جامعتر باشد؛ و آنان که در کار " لغت" دستی دارند می دانند که تالیفی بدین درجه از صحت چه دشوار است.

استاد خانلری مجموعه یادداشتهای نوشین را به من سپرد، تا تنظیم کنم و به  چاپ بسپارم؛ و من- چنانکه در مقدمه کتاب نوشته ام- خود را اخلاقا متعهد و ملزم داشتم که عین نوشته های نوشین را تنظیم و چاپ کنم، بی هیج دخل و تصرفی، و گرچه اصلاحات لازم و بی ضرر؛که دست مرد از جهان کوتاه بود، و تغییر نوشته هایش گناه.

اخیرا که به مناسبتی درین کتاب نفیس تورقی داشتم، موارد معدودی به نظرم آمد که جای گفتگو بود. عین لغت و معنی و شاهد را از کتاب نقل کردم و نکته ای را که به نظرم رسیده بود با علامت * به دنبال آن افزودم. برای تایید نظراتم ردیف کردن شواهد بیشتر ممکن بود،( به فیض فرهنگ ولف و لغتنامه دهخدا و متون معتبری که در سالیان اخیر با فهرست لغات به وسیله بنیاد فرهنگ ایران منتشر شده است و ظاهرا به دسترس آن مرحوم نبوده است). اما این شیوه با طبع تنگ حوصله من سازگار نیست. آنکه اهل تحقیق است خودش می تواند بدین منابع مراجعه کند.

قبل از ردیف کردن موارد اشکال اجازه می خواهم به نکته ای اشاره کنم: و آن اینکه من همه کتاب حاضر را بدین نیت بدقت نخوانده ام، مواردی که اشارت رفته است. نکاتی است که بقول آخوندها طردالباب بدانها برخورد کرده ام. نقد کامل مطالب کتاب بر عهده اهل تحقیق است.

اجازه فرمایید یک مطلب کلی هم در مورد لغت نویسی عرض کنم و بپردازم به موارد ابهام یا ایراد: درباره لغاتی که منحصرا در یک مورد مشهود افتاده است و نه در متن مورد بررسی تکرار شده و نه در متون دیگر آمده است، باید با احتیاط بسیار عمل کرد. در این موارد شیوه فرهنگ نویسان گذشته معلوم است، به علت در دسترس نداشتن منابغ تحقیق هرگاه به چونین مواردی برخورد می کردند، بی اندک تلاش و تحقیقی معنائی مناسب چونین مواردی برخورد می کردند، بی اندک تلاش و تحقیقی معنائی مناسب مقال برای صورت مشکوک واژه می تراشیدند و ضبط می کردند؛ و آماده خوران عالم ادب هم معنی منحوت اسلاف را با افزودن یکی دو کلمه مترادف به فرهنگ خود منتقل می فرمودند. نمونه این شیرین کاری ها آن مایه فراوان است که حاجتی به شرح و نقل ندارد.

اما امروزه کسانی که می خواهند با روش درست و علمی به کار استخراج لغات و تالیف فرهنگ بپردازند، باید بدین واقعیت عنایت فرمایند که این صورتهای مشکوک و منحصر، اغلب نتیجه غلط خوانی یا بدنویسی کتاب نویسان روزگار گذشته است. تفرسی و حدت ذهنی لازم است تا صورت درست کلمه پیدا شود. اگر کوشیدند و جستند و نیافتند باید به نحوی خواننده را از ماجرا باخبر کنند.

مرحوم نوشین در اغلب این موارد چنین کرده است، و بی آنکه حکم قاطع و نسنجیده ای صادر کند، میدان را برای هنرنمائی دیگران بازگذاشته است. تنها در موارد بسیار معدودی درین رهگذر مختصر غفلتی شده است، بمثل در مورد واژه " پتیاره" که در همین یادداشت بدان اشارتی خواهد رفت و " سپرده درون" و معدودی دیگر.

اما توضیحی درباره بعضی واژه ها و معانی آنها:(آنچه با حروفی متمایز از حروف متن آمده است متن نوشته مرحوم نوشین است. توضیحات من با علامت * شروع می شود. به شماره صفحات هم اشارت نرفت: چه پیدا کردن موضوع در متن کتاب با رعایت ترتیب الفبا آسان است.)

آگین: پر، انباشته، آگنده:

همی گفت اگر دخمه زرین کنم

ز مشک سیه گردش آگین کنم

·                                                                                                                                            *داستان تردید رستم است در اینکه چگونه قبری برای   سهراب بسازد، به گمان مخلص " آگین کردن" را اگر به معنی اندودن و اندود کردن بگیریم در این جا مناسب تر می نماید. سنائی هم گفته است " مدخلان را رکاب زرآگین" یعنی زراندود و طلی کرده. فرخی هم دارد " بنفشه دیدی عنبر سرشت و مشک آگین" یعنی مشک اندود، یعنی سیاه.

آیین: آذین، زیب و زیور:

سراسر همه شهر آیین ببست

بیاراست میدان و جای نشست

·                                                                                                                                            معنی مذکور توسعا درست است و گویا صورت دقیقترش همان آئینه بستن باشد که هنوز ترکیبات " آئینه بندی" و " آئینه بندان" متداول است و بستن آئینه در مراسم جشن و سرور بر در و دیوار – لااقل در ولایات جنوبی ایران- مرسوم.

ارزانی: ارزنده، سزاوار، شایسته:

·                                                                                                                                            در " واژه نامک" به تایید این معنی عبارتی از کلیله و دمنه آمده است بدین صورت: " بقا باد ملک را، هر عفو که از کمال استیلا و بسطت و وفور استعلا و قدرت ارزانی باشد هنر است". به گمانم " ارزانی باشد" درین جمله به معنی " عطا شود، اعطا شود" درست تر می نماید. شواهدش در تاریخ بیهقی و کلیات سعدی فراوان است.

ازار: شلوار، تنبان کوتاه یا بلند:

فرستاده آمد بر شهریار

ز بیخ کیا بر میانش ازار

تنکه کشتی گیری:

... برفتند شایسته مردان کار

ببستندشان بر میانها ازار

·                                                                                                                                            در این که ازار و ایزار – و صورتهای دیگرش- به معنی شلوار هم آمده است، شکی نیست. اما " کمربند" را هم در پهلوانی و کشتی گیری مقامی بوده است، و کمربند پهلوانی تا همین چند سال پیش در حکم مدال طلای امروزین بود. در این بیت بوحنیفه اسکافی هم که:

·                                                                                                                                             

·                                                                                                                                            خدایگان جهان مر نماز نافله را

·                                                                                                                                            بجای ماندو ببست از پی فریضه ازار

ازار بستن دقیقا معادل " کمربستن" است. چه خدایگان خراسان با آن همه القاب و عناوین، چیزی از مقوله بابا طاهر عریان عوام الناس نبوده است که وقت نماز ستر عورت کند. دلم می خواهد در ابیات بالا " ازار" را کمربند و "ازار بستن " را کمر بستن معنی کنم.

اما در این شعر که:

... یکی خانه دید آسمانش بلور

ازارش همه سیم و پیکرش زر...

با معنی " پوشش" که مرحوم نوشین برای ازار ضبط فرموده است، موافق نیستم و به گمانم ازار درین جا همان باشد که امروزه در اصطلاح بنائی " هزاره" می گویند.

انداختن: در این بیت فردوسی زدن ( رای) است:

از آن پس بیامد به پرده سرای

ز هر گونه انداخت با شاه رای

در این بیت دقیقی به معنی بکار بردن:

بر آن جادوی چاره ها ساختند

نه سود آمد از هرچ انداخت

·                                                                                                                                            به گمان بنده در هر دو بیت " انداختن" درست معادل است با " طرح کردن" در تداول امروزین. در مجمل التواریخ و القصص آمده: " پس روزی با وزیران مشورت کرد که... پس از هر نوع انداختند تا بر آن قرار افتاد که..." ( ص چهارصد و نود و شش، و نیز به مقدمه مرحوم بهار در همان کتاب رجوع شود). در بیت دقیقی هم موضوع مربوط است به شاه بلخ که پیر و نزار شده و :

سران و بزرگان و هر مهتران

پزشکان دانا و نام آوران

بر آن جادوی چاره ها ساختند

نه سود آمد از هرچ انداختند

پس این زردهشت پیمبرش گفت

که زاو دین یزدان نشاید نهفت

و سرانجام:

همه سوی شاه زمین آمدند

ببستند کشتی  به دین آمدند

یعنی از هر چه پیشنهاد کردند و طرح کردند و عرضه داشتند، سودی حاصل نشد.

( نکته ای در مورد ببستند کشتی : همین موارد است که بین چاچ مسکو- با همه خوبیهایش – و حد کمال فاصله می اندازد و تهیه نسخه منقحی از شاهنامه را واجب می کند. رجوع فرمایید به " کستی بستن" در فرهنگهای معتبر.)

از در کار نیست: بکار نمی خورد، بدرد نمی خورد، این چاره کار نیست.

چنان بد که ابلیس روزی بگاه

بیامد باز یکی نیکخواه

بدو( ضحاک) گفت جز تو کسی کدخدای

چه باید همی با تو اندر سرای

زمانه بر این خواجه سالخورده

همی دیر ماند تو اندر نورد

بگیر این سر مایه ور جاه او

ترا زیبد اندر جهان گاه او...

چو ضحاک بشنید اندیشه کرد

ز خون پدر شد دلش پر ز درد

به ابلیس گفت این سزاوار نیست

دگر گوی کاین از در کار نیست

·                                                                                                                                            به گمانم " از در کار نیست" در این مورد یعنی: عملی نیست، کردنی نیست.

بودنی: پیشامد، حادثه، ماجرا:

مرا گر نبودی خرد شهریار

نگشتی ز من بودنی خواستار

·                                                                                                                                            گویا معنی " سرنوشت، امر، مقدر، تقدیر" مناسب تر است، این بیت از زبان جاماسب است که:

سر موبدان بود و شاه ردان

که بودی بر او آشکارا نهان

و " ستاره شناس و گرانمایه بود" و شاه از او می خواهد که از اختر شماری برگیرد و بگوید که در این  جنگ پیروزی با کیست، او دژم گشته می گوید:

که می خواستم کایزد دادگر

ندادی مرا این خرد وین هنر

مرا گر نبودی خرد، شهریار

نگشتی ز من بودنی خواستار

نگویم من این، ور بگویم به شاه

کند مر مرا شاه شاهان تباه

ایوان: خانه، کوشک، کاخ:

چو گرمابه و کاخهای بلند

چو ایوان که باشد پناه از گزند

بایوان ضحاک بردندشان

بدان اژدها وش سپردندشان

·                                                                                                                                            گویا ایوان معنائی اخص از خانه و کاخ داشته باشد. در این مورد شواهد فراوانی در لغتنامه آمده است.

باد و بید:

در زیر ابیاتی که به عنوان شاعد این ترکیب ذکر شده است، ماخذ را " نه پرویز دو هزار و پانصد و چهارده" ضبط کرده اندو یکی از مصراعها هم بدینسان نقل شده  است : " که پیمان شکن خاک باید کفن". این هر دو غلط است و ناگفته نماند که غلطهای چاپی نیست! شماره درست ماخذ این است: " نه پرویز دو هزار و پانصد و بیست و چهار" و صورت صحیح شعر هم این: " که پیمان شکن خاک باید کفن".

در همین جا اجازه می خواهم نکته دیگری را نیز تذکر دهم. در صفحه سی و هفت ذیل واژه " آهیختن" شواهدی از ناصر خسرو آمده است بدین سان "... کاین برون آهیخد از دل بیخ کین" و " ... از حجت خواهم که برآهیخی خنجر". این ها هم غلط چاپی نیست، اما به گمانم " برون آهنجد" و " برآهنجی" درست باشد.  ( این را به شیوه منتقدان روزگار بدین منظور نوشتم که چون من بنده بر چاپ نظارت کرده و مقدمه نوشته ام دوستان بدانند که بخاطر رعایت امانت حتی از اصلاح اغلاط فاحش به سلیقه خود خودداری کرده ام.)

بار: بیخ و بن

به خواهشگری رفتم ای شهریار

وگرنه بکندی سرش را ز بار

سران سواران چو برگ درخت

فرو ریخت از بار و برگشت بخت

·                                                                                                                                            بار در بیت دوم به معنی تنه درخت است و در بیت اول – به مجاز- تن آدمیزاد. شاهد؟ فراوان. از فردوسی:

اگر نیستی فر این تاجدار

سرت کندمی چون ترنجی ز بار

پیداست که ترنج را از ریشه نمی کنند، از شاخه جدا می کنند.

از دقیقی:

به زیر دیبه سبز اندر آنک

ترنج سبز و زرد از بار بنگر

از لبیبی:

آن جخش ز گردنش بیاویخته گوئی

خیکی است پر از باد بیاویخته از بار

از فرالاوی:

دلا کشیدن باید عتاب و ناز بتان

رطب نباشد بی خار و کنز بر بار

از فرخی:

بگسلاند سر شیر از تن شیر

هم بدانسان که کسی میوه ز بار

و نیز این بیت دیگر از همو:

چون درختان گشن بودند از دو رو به تیر

درفتادند بدانسان که فتد میوه ز بار

و درین ابیات سعدی که در بسیار جاها به غلط " پر بار" ضبط شده است:

بسیار توقف نکند میوه بر بار

چون عام بدانند که شیرین و رسیده ست

بر او محاسن اخلاق چون رطب بر بار

در او فنون فضایل چو دانه در رمان

بازار:

 الف- نیرنگ و فریب:

چو او بشنود خوب گفتار من

نه اندیشد از رنگ و بازار من

چو ضحاک بشنید گفتار اوی

نهانی ندانست بازار اوی

ب:  پیشامد، ماجرا:

چو دستور با لشکر آمدش پیش

بگفت آنچ آمد ز بازار خویش

پ: بیهوده گوئی، بهانه، عذر بیجا:

غمی گشت قیصر ز گفتارشان

چو بشنید زآنگونه بازارشان

در مورد این کلمه شواهدی که در واژه نامک ذیل معانی شماره الف و ب و پ آمده است ظاهرا همه به یک معناست. برای کلمه بازار بنده یادداشتهائی تهیه کرده است که از حوصله این مختصر خارج است و شاید به صورت مقالتی جداگانه تقدیم محققان شود. علی الحساب خوانندگان را حوالت می دهم به ستون اول صفحه سیصدو پنجاه حرف " ب" لغتنامه دهخدا، منحصرا برای ملاحظه شواهد نه معنایی که بر صدر شواهد گذاشته اند و بر همه شواهد منطبق نیست.

بهی: دین بهی، آئین زردشتی:

پرستش بهی بر کنم زین جهان

سپارم تو را تاج و تخت مهان

·                                                                                                                                            این مقاله راجع به بحث در نسخه بدلهای چاپ مسکو نیست اما بنده که نمی دانم مصراع اول را چگونه باید خواند. نسخه بدل اینست: پرستشگهی بر کنم زین جهان.

پامس: پای بسته و درمانده ( لغت فرس)، پای بند:

تو گفتی هوا پر کرکس شده است

زمین از پی پیل پامس شده است

·                                                                                                                                            نه معنی به دلم می نشیند و نه شاهد.

پتیاره: به معنی گزیر، چاره، که در هیچیک از فرهنگها نیامده است:

... یکی را به بستر یکی را به جنگ

یکی را بنام و یکی را به ننگ

همی رفت باید کزین چاره نیست

مرا نیز از مرگ پتیاره نیست

·                                                                                                                                            کاش نسخه ها در دسترس بود و باز دقتی می شد. نکند که بجای " نیز" کلمه " بتر" به معنی بدتر و ناخوشایندتر بوده است. ( تائید این نظر را بشواهدی که ذیل معانی قبلی همین واژه پتیاره آمده است رجوع فرمائید به صفحه صد و شش). در مورد معنی دوم این واژه: " زشت، نفرت آور، مهیب، هولناک" نیز جای سخن است. در سه بیتی که به عنوان شاهد برای این معنی آمده است ترکیب " زشت پتیاره" بکار رفته. مثلا " که آن اژدها زشت پتیاره بود". ذکر مترادفات به صورت اضافه یا عطف شیوه فردوسی نیست. گویا درین موارد همان معنی " بلا، نازله، نائبه" و مانند آن مناسب تر باشد.

پخته: به وزن و معنی : پنبه:

چو شنگرف بر پخته سیم خام

بگسترد خورشید رخشنده دام

·                                                                                                                                            نمی دانم اگر بر اساس نسخه لندن درین بیت " پخته" بکار رفته باشد و پخته هم به معنی " پنبه" آمده باشد، ترکیب " پخته سیم خام" اصلا چه مفهومی را می رساند. " تخته سیم" و "تخته سیم خام" بسیار شنیده ایم، اما " پخته سیم خام..."...

پیسودن: لگد کوب و پایمال کردن:

شنیدین و دید آن سخن ها کجا

نبودی تو مر گفتنش را سزا

نه پوشیدنی و نه بنمودنی

نه افکندنی و نه پیمودنی

·                                                                                                                                            مقابل افکندن به معنی دور انداختن و رها کردن و دست نزدن، بگمانم " ببسودن" یعنی لمس کردن است. شاید مصراع آخر چنین باشد: نه افکندنی و نه ببسودنی؛ به دلایل معانی متقابل و متضاد در مصراع قبلی.

پیشگاه: پادشاهی، کشور:

وزین کار کاندیشه کردست شاه

بر آشوبد این  نامور پیشگاه

·                                                                                                                                            این بیت از جوابی است که رستم به کاوس می دهد، کاوس سران سپاه را سرزنش می کند که چرا با افراسیاب جنگ نکردند، رستم می گوید:

کسی کاشتی جوید و سور و بزم

نه نیکو بود پیش رفتن به رزم

وزین کار...

و سرانجام تهدیدش می کند که اگر اندیشه پیمان شکنی در سر بپروراند سران حضرت و درباریان خشمگین می شوند و بر او خواهند شورید. به گمان من پیشگاه در این بیت نیز درست معادل " حضرت" عربی است یا برعکس.

پیمودن: نوشیدن می:

بپیمای می تا یکی داستان

بگویمت از گفته باستان

·                                                                                                                                            گویا مفهوم مصراع اول اینست که " می به پیمانه کن" یا " جام را پر کن" و سرانجام: " جامی بده، جامی به من بنوشان". برای ملاحظه شواهد به " لغت نامه دهخدا" رجوع فرمائید، اگرچه در تشخیص و تعیین معانی طبق معمول، آشفته کاری کرده اند و پر کردن و آشامیدن و آشامانیدن را درهم آمیخته اند.

خنیده: تنین انداز، مشهور و معروف:

خنیده به گیتی به مهر و وفا

ز آهرمنی دور و دور از جفا

·                                                                                                                                            گویا منظور شادروان نوشین همان " طنین انداز" است. بهرحال به گمانم معنی " ستوده" درین مورد مناسب تر باشد.

زخم : بنا کردن، ساختن:

چو هنگامه زخم ایوان بود

بلندی ایوان چو کیوان بود

·                                                                                                                                            زخم را به معنی " بنا کردن و ساختن" قبول ندارم، در این که کار و زخم اصطلاحی است مربوط به بنایی شکی نیست به دلیل ابیات زیر:

خسرو پرویز می خواهد ایوان مداین را بنا کند. معماران خواستند . مهندسی رومی انتخاب شد:

بر خسرو آمد جهاندیده مرد

بر او کار و زخم بنا یاد کرد

و مهندس به کار پرداخت و :

فرو برد بنیاد ده شاه رش

همان شاه رش پنج کرده برش

و با سنگ و گچ دیوار را برآورد، سپس بفرمود " بتابند باریک تایی رسن" و ارتفاع دیوار را اندازه گرفت و گفت مهلت می خواهم:

چهل روز تا کار بنشیندم

ز کاریگران شاه  بگزیندم

چو هنگامه زخم ایوان بود

بلندی ایوان چو کیوان یود

بدان زخم خشمت نباید نمود

مرا نیز رنجی نباید فزود

خسرو مهلتش نداد، و :

بدانست کاریگر راستگوی

که عیب آورد مرد دانا بر اوی

که گیرد بر آن زخم ایوان شتاب

اگر بشکند گم کند نان و آب

ناچار فرار کرد و چهار سال بعد باز آمد و به معتمدان شاه ثابت کرد که دیوار نشست کرده است و :

چنین گفت رومی که ار زخم کار

برآوردمی بر سرای شهریار

نه دیوار ماندی نه طاق و نه کار

نه من، ماندمی بر در شهریار

و چون سقف زده و ایوان ساخته شد:

همی کرد هر کس به ایوان نگاه

به نوروز رفتی بدان جایگاه

کس اندر جهان زخم چونین ندید

نه از کاردانان پیشین شنید

یکی حلقه زرین بدی ریخته

از آن چرخ کار اندر آمیخته

فرو هشته ز او سرخ زنجیر زر

به هر مهره ای در نشانده گهر

چو رفتی شهنشاه بر تخت عاج

بیاویختندی ز زنجیر تاج

از طول و تفصیل – که مغایر سلیقه و حوصله من است – معذرت می خواهم. در مورد زخم و زخم کار نظر قاطعی ندارم، تنها به دو نکته اشاره می کنم، هنوز بنایان در ولایت ما پی را می کنند و دیوار را بالا می برند و سقف می زنند، صفت " ضربی" را هم درباره سقف همه شنیده اند.

سپرده درون: یکدل، همراه:

زنی بود با او {سودابه} سپرده درون

پر از جادوی بود و رنگ و فسون

·                                                                                                                                            نکند " به پرده درون" باشد؟

فرزانه: فردوسی این واژه را در بیت به معنی پیروز و چیره بکار می برد:

دل زال یک باره دیوانه گشت

خرد دور شد عشق فرزانه گشت

·                                                                                                                                            این بیت و ابیاب پیش و پس در همه نسخه های اساسی چاپ مسکو نیست و در صحتش جای تردید هست.

·                                                                                                                                            بهرحال اگر بخواهیم مصراع دوم را به همین صورت قبول و معنی کنیم استفاده از قول مولف برهان قاطع که فرزانه را به معنی " آنکه مجرد و مطلق العنان باشد" ضبط کرده است، شاید مناسب تر باشد. بهرحال لغاتی از این دست که در موردی منحصر آمده باشد، مادام که از متن دیگری شواهدی بدست نیاید، باید با تردید تلقی شود.

کله: رخسار، روی:

همه گیل مردان شیر یله

ابا طوق زرین و مشکین کله

·                                                                                                                                            نمی دانم صفت مشکین برای صورت گیله مردان چه مناسبتی دارد؟ آیا کله مخفف کلاه است و این شیرمردان گیلک کلاه سیاه رنگ بر سر داشته اند، یا تلفظ دیگری به معنی سر است و مشکین کله به معنی سیاه موی و کنایه از جوان است.

کمر گشادن: دست از جنگ کشیدن:

پدر تا بود زنده با پیر سر

ازین کین نخواهد گشادن کمر

·                                                                                                                                            گویا معنی برآسودن، فراغت یافتن، منصرف شدن، دست کشیدن ، عام تر و کلی تر از معنی مذکور در فوق باشد. کمر گشادن ظاهرا مقابل کمر بستن است که بمعنی " مصمم شدن، عزم کردن، بسیجیدن، آماده و مهیای کاری یا خدمتی بودن " متداول است.

نوشه:

در مورد این شعر: " گرامیش دارید و نوشه خورید" مولف بحث مفصلی فرموده و بدین نتیجه رسیده که درستش این است: " گرامیش دارید و توشه خورید". راجع به نوشه و نوشه خوردن، یادداشتی در حاشیه لغتنامه نوشته بودم که ندانستم کدام شیر پاک خورده ای حذفش کرد. نوش به معنی شراب و نوش خوردن به معنی شراب خوردن در شاهنامه بسیار آمده است، از جمله:

بفرمود تا داروی هوش بر

پرستنده آمیخت با نوش بر

و نیز این بیت:

چو شد نوش خورده شتاب آمدش

گران شد سرش رای خواب آمدش

اگر بخواهیم معنائی برای نوشه خوردن بتراشیم ظاهرا " شراب خوردن" با موضوع مقال مناسب تر می نماید.

اینها که برشمردم و ده برابر این، هرگز نمی تواند از عظمت کار نوشین بکاهد. فرهنگ نویسی به هر صورت کار ظریف دشواری است. جای اگر و مگر فراوان دارد، وگرچه به حد اعجاز دقت کنند. این واقعیت را کسانی تصدیق می کنند که درین رهگذر با شیوه علمی گامی نهاده باشند. رجزخوانان بیرون گود را به حال خود واگذارید، که طبل بلند بانگند و در باطن هیچ.