واژه نامک عبدالحسین نوشین

دوستان جوان سال علاقمند به تاریخ و ادب ایران،

امروز خبری را در تارنماهای دور از قیچی سانسور و اصلاح جمهوری اسلامی خواندم که آه از نهادم برخاست. بر خبر نادرست خبرگزاری جمهوری اسلامی اعتراضی که نیست که سبک و روشی جز این ندارند؛ اما در این مبارزه برای شناخت واقعیات  بار تارنماهای خارج از محدوده سانسور و نظارت جمهوری اسلامی دوچندان نه ؛ بل صد چندان می گردد.

حبرگزاری جمهوری اسلامی  از چاب فرهنگ مجموعه ای از واژه های دشوار شاهنامه " نوشین" خبر داده است و دو تارنمای اخبار سیروس و پیک نت با شوق و ذوق مهر تایید بر نوید شکستن قفلی و طلوع چاپ این اثر تیتر و مطلب نوشتند! دریغ ودریغ.

اصل خبر:

"به گزارش خبرنگار خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در اين فرهنگ، مجموعه‌اي از واژه‌هاي دشوار «شاهنامه»، شرح و معنا شده است. اين مجموعه، شامل نام‌هاي خاص «شاهنامه» نيست؛ به‌جاي آن بسياري كلمات مركب يا عبارات دور از ذهن شرح داده شده است. همچنين معني مجازي واژه‌ها بيان شده و بسياري از كنايه‌ها آورده شده است.

در اين فرهنگ، در آوردن شاهد به يك بيت قناعت نشده، بلكه هرجا لازم بوده است، چند بيت از «فردوسي» و سخنوران ديگر، شاهد آورده شده است تا معناي اصلي واژه نمايان شود.

«فرهنگ واژه‌هاي دشوار شاهنامه» بر پايه پنج نسخه معتبر «شاهنامه» يعني نسخه خطي موزه بريتانيا، نسخه خطي كتابخانه عمومي لنينگراد، نسخه خطي قاهره، نسخه خطي دانشكده خاورشناسي فرهنگستان علوم شوروي و نسخه خطي دانشكده خاورشناسي، تدوين شده است.

اين اثر 20 سال پيش توسط انتشارات دنيا منتشر شده كه به تازگي با ويرايشي جديد و افزودن واژه‌هايي تازه توسط انتشارات معين به‌چاپ رسيده است."

ای کاش پیش از انتشار خبر های دروغ جمهوری اسلامی  جستجویی از درگیران نشر در سالهای قبل  کنند و بخوانند.

این اثر نخستین بار توسط بنیاد فرهنگ ایران به تلاش سعیدی سیرجانی و دکتر خانلری منتشر گردید. این هم مقاله " واژه نامک" اثر سعیدی سیرجانی که پس از چاپ واژه نامک  به تاریخ بهمن ماه هزار و سیصد و پنجاه و شش در مجله راهنمای کتاب برای نخستین بار منتشر گردید و سپس همین مقاله  در کتاب " در آستین مرقع..." آمد.

 این هم اصل مقاله تا  گرد و خاک جماعت دست دراز بر  تلاش گذشتگان ننشیند:

" واژه نامک"

عاقبت چرخ بازیگر کار خودش را کرد و "واژه نامک" عبدالحسین نوشین هنرمند آواره از وطن به وسیله بنیاد فرهنگ ایران چاپ و منتشر شد. نوشین در مرض موت به فرزندش وصیت کرده بود که این یادداشتها را به ایران بفرستد و به دست دکتر خانلری بسپارد تا به همت او منتشر شود و به هموطنانش برسد. خیلی دلم می خواست بدانم نوشین وقتی که چنین وصیتی می کرده در چه حال و هوایی بوده است. در ضمیر آشفته رنجیده از روزگار و شاید پشیمان از گذشته اش چه می گذشته است. بگذریم...

آنان که با کتاب و ادب فارسی سر و کار دارند می دانند که نوشین، سالهای آخر عمر آشفته سرانجامش را وقف تصحیح شاهنامه کرد، و به همت او و همکارانش متن مصحح و انتقادی شاهنامه در مسکو منتشر شد و به فیض مقاصد خاص به ارزانترین قیمت در دسترس محققان ایرانی قرار گرفت. این اقدام با همه نقایصش و با همه ایراداتی که بر آن وارد است، ظاهرا مثبت ترین و پرفایده ترین گامی است که تاکنون در راه احیای اثر عظیم و حماسی و ملی ما ایرانیان برداشته شده است و اجازه فرمایید با کمال شرمندگی این را اضافه کنم که با کمک دیگران.

گذشته از این خدمت مهم، نوشین در ضمن تصحیح شاهنامه به کار فرعی اما بسیار سودمند دیگری هم پرداخت، و  آن شرح و حل مقداری  از مشکلات شاهنامه بود.همین، که به اسم واژه نامک در دسترس شماست. قبل از خرده گیری می خواهم بدین واقعیت اعتراف کنم که اگر نوشین جز این مجموعه هیچ اثری در فنون هنر و ادب و ترجمه، تقدیم پیشگاه ارجمند زبان پارسی نکرده بود، باز هم دینی از این آب و خاک بر گردن نداشت . کاری که این هنرمند دور از وطن انجام  داده است در اهمیت از همه فعالیت هائی که هموطنان پر طاق و ترنبش تاکنون کرده اند، بیش است . یادش گرامی و روانش شادباد.

درین کتاب سیصدو پنجاه صفحه ای بیش از سه هزار لغت و ترکیب اغلب مبهم شاهنامه مورد بحث قرار گرفته است و در بسیاری از موارد به فیض شواهد متعدد و استدلال درست، رفع مشکل شده است و شاید درین سه هزار مورد به کمتر از یک دهم مواردی برخورد کنیم که محتاج فحص بیشتر و تحقیق جامعتر باشد؛ و آنان که در کار " لغت" دستی دارند می دانند که تالیفی بدین درجه از صحت چه دشوار است.

استاد خانلری مجموعه یادداشتهای نوشین را به من سپرد، تا تنظیم کنم و به  چاپ بسپارم؛ و من- چنانکه در مقدمه کتاب نوشته ام- خود را اخلاقا متعهد و ملزم داشتم که عین نوشته های نوشین را تنظیم و چاپ کنم، بی هیج دخل و تصرفی، و گرچه اصلاحات لازم و بی ضرر؛که دست مرد از جهان کوتاه بود، و تغییر نوشته هایش گناه.

اخیرا که به مناسبتی درین کتاب نفیس تورقی داشتم، موارد معدودی به نظرم آمد که جای گفتگو بود. عین لغت و معنی و شاهد را از کتاب نقل کردم و نکته ای را که به نظرم رسیده بود با علامت * به دنبال آن افزودم. برای تایید نظراتم ردیف کردن شواهد بیشتر ممکن بود،( به فیض فرهنگ ولف و لغتنامه دهخدا و متون معتبری که در سالیان اخیر با فهرست لغات به وسیله بنیاد فرهنگ ایران منتشر شده است و ظاهرا به دسترس آن مرحوم نبوده است). اما این شیوه با طبع تنگ حوصله من سازگار نیست. آنکه اهل تحقیق است خودش می تواند بدین منابع مراجعه کند.

قبل از ردیف کردن موارد اشکال اجازه می خواهم به نکته ای اشاره کنم: و آن اینکه من همه کتاب حاضر را بدین نیت بدقت نخوانده ام، مواردی که اشارت رفته است. نکاتی است که بقول آخوندها طردالباب بدانها برخورد کرده ام. نقد کامل مطالب کتاب بر عهده اهل تحقیق است.

اجازه فرمایید یک مطلب کلی هم در مورد لغت نویسی عرض کنم و بپردازم به موارد ابهام یا ایراد: درباره لغاتی که منحصرا در یک مورد مشهود افتاده است و نه در متن مورد بررسی تکرار شده و نه در متون دیگر آمده است، باید با احتیاط بسیار عمل کرد. در این موارد شیوه فرهنگ نویسان گذشته معلوم است، به علت در دسترس نداشتن منابغ تحقیق هرگاه به چونین مواردی برخورد می کردند، بی اندک تلاش و تحقیقی معنائی مناسب چونین مواردی برخورد می کردند، بی اندک تلاش و تحقیقی معنائی مناسب مقال برای صورت مشکوک واژه می تراشیدند و ضبط می کردند؛ و آماده خوران عالم ادب هم معنی منحوت اسلاف را با افزودن یکی دو کلمه مترادف به فرهنگ خود منتقل می فرمودند. نمونه این شیرین کاری ها آن مایه فراوان است که حاجتی به شرح و نقل ندارد.

اما امروزه کسانی که می خواهند با روش درست و علمی به کار استخراج لغات و تالیف فرهنگ بپردازند، باید بدین واقعیت عنایت فرمایند که این صورتهای مشکوک و منحصر، اغلب نتیجه غلط خوانی یا بدنویسی کتاب نویسان روزگار گذشته است. تفرسی و حدت ذهنی لازم است تا صورت درست کلمه پیدا شود. اگر کوشیدند و جستند و نیافتند باید به نحوی خواننده را از ماجرا باخبر کنند.

مرحوم نوشین در اغلب این موارد چنین کرده است، و بی آنکه حکم قاطع و نسنجیده ای صادر کند، میدان را برای هنرنمائی دیگران بازگذاشته است. تنها در موارد بسیار معدودی درین رهگذر مختصر غفلتی شده است، بمثل در مورد واژه " پتیاره" که در همین یادداشت بدان اشارتی خواهد رفت و " سپرده درون" و معدودی دیگر.

اما توضیحی درباره بعضی واژه ها و معانی آنها:(آنچه با حروفی متمایز از حروف متن آمده است متن نوشته مرحوم نوشین است. توضیحات من با علامت * شروع می شود. به شماره صفحات هم اشارت نرفت: چه پیدا کردن موضوع در متن کتاب با رعایت ترتیب الفبا آسان است.)

آگین: پر، انباشته، آگنده:

همی گفت اگر دخمه زرین کنم

ز مشک سیه گردش آگین کنم

·                                                                                                                                            *داستان تردید رستم است در اینکه چگونه قبری برای   سهراب بسازد، به گمان مخلص " آگین کردن" را اگر به معنی اندودن و اندود کردن بگیریم در این جا مناسب تر می نماید. سنائی هم گفته است " مدخلان را رکاب زرآگین" یعنی زراندود و طلی کرده. فرخی هم دارد " بنفشه دیدی عنبر سرشت و مشک آگین" یعنی مشک اندود، یعنی سیاه.

آیین: آذین، زیب و زیور:

سراسر همه شهر آیین ببست

بیاراست میدان و جای نشست

·                                                                                                                                            معنی مذکور توسعا درست است و گویا صورت دقیقترش همان آئینه بستن باشد که هنوز ترکیبات " آئینه بندی" و " آئینه بندان" متداول است و بستن آئینه در مراسم جشن و سرور بر در و دیوار – لااقل در ولایات جنوبی ایران- مرسوم.

ارزانی: ارزنده، سزاوار، شایسته:

·                                                                                                                                            در " واژه نامک" به تایید این معنی عبارتی از کلیله و دمنه آمده است بدین صورت: " بقا باد ملک را، هر عفو که از کمال استیلا و بسطت و وفور استعلا و قدرت ارزانی باشد هنر است". به گمانم " ارزانی باشد" درین جمله به معنی " عطا شود، اعطا شود" درست تر می نماید. شواهدش در تاریخ بیهقی و کلیات سعدی فراوان است.

ازار: شلوار، تنبان کوتاه یا بلند:

فرستاده آمد بر شهریار

ز بیخ کیا بر میانش ازار

تنکه کشتی گیری:

... برفتند شایسته مردان کار

ببستندشان بر میانها ازار

·                                                                                                                                            در این که ازار و ایزار – و صورتهای دیگرش- به معنی شلوار هم آمده است، شکی نیست. اما " کمربند" را هم در پهلوانی و کشتی گیری مقامی بوده است، و کمربند پهلوانی تا همین چند سال پیش در حکم مدال طلای امروزین بود. در این بیت بوحنیفه اسکافی هم که:

·                                                                                                                                             

·                                                                                                                                            خدایگان جهان مر نماز نافله را

·                                                                                                                                            بجای ماندو ببست از پی فریضه ازار

ازار بستن دقیقا معادل " کمربستن" است. چه خدایگان خراسان با آن همه القاب و عناوین، چیزی از مقوله بابا طاهر عریان عوام الناس نبوده است که وقت نماز ستر عورت کند. دلم می خواهد در ابیات بالا " ازار" را کمربند و "ازار بستن " را کمر بستن معنی کنم.

اما در این شعر که:

... یکی خانه دید آسمانش بلور

ازارش همه سیم و پیکرش زر...

با معنی " پوشش" که مرحوم نوشین برای ازار ضبط فرموده است، موافق نیستم و به گمانم ازار درین جا همان باشد که امروزه در اصطلاح بنائی " هزاره" می گویند.

انداختن: در این بیت فردوسی زدن ( رای) است:

از آن پس بیامد به پرده سرای

ز هر گونه انداخت با شاه رای

در این بیت دقیقی به معنی بکار بردن:

بر آن جادوی چاره ها ساختند

نه سود آمد از هرچ انداخت

·                                                                                                                                            به گمان بنده در هر دو بیت " انداختن" درست معادل است با " طرح کردن" در تداول امروزین. در مجمل التواریخ و القصص آمده: " پس روزی با وزیران مشورت کرد که... پس از هر نوع انداختند تا بر آن قرار افتاد که..." ( ص چهارصد و نود و شش، و نیز به مقدمه مرحوم بهار در همان کتاب رجوع شود). در بیت دقیقی هم موضوع مربوط است به شاه بلخ که پیر و نزار شده و :

سران و بزرگان و هر مهتران

پزشکان دانا و نام آوران

بر آن جادوی چاره ها ساختند

نه سود آمد از هرچ انداختند

پس این زردهشت پیمبرش گفت

که زاو دین یزدان نشاید نهفت

و سرانجام:

همه سوی شاه زمین آمدند

ببستند کشتی  به دین آمدند

یعنی از هر چه پیشنهاد کردند و طرح کردند و عرضه داشتند، سودی حاصل نشد.

( نکته ای در مورد ببستند کشتی : همین موارد است که بین چاچ مسکو- با همه خوبیهایش – و حد کمال فاصله می اندازد و تهیه نسخه منقحی از شاهنامه را واجب می کند. رجوع فرمایید به " کستی بستن" در فرهنگهای معتبر.)

از در کار نیست: بکار نمی خورد، بدرد نمی خورد، این چاره کار نیست.

چنان بد که ابلیس روزی بگاه

بیامد باز یکی نیکخواه

بدو( ضحاک) گفت جز تو کسی کدخدای

چه باید همی با تو اندر سرای

زمانه بر این خواجه سالخورده

همی دیر ماند تو اندر نورد

بگیر این سر مایه ور جاه او

ترا زیبد اندر جهان گاه او...

چو ضحاک بشنید اندیشه کرد

ز خون پدر شد دلش پر ز درد

به ابلیس گفت این سزاوار نیست

دگر گوی کاین از در کار نیست

·                                                                                                                                            به گمانم " از در کار نیست" در این مورد یعنی: عملی نیست، کردنی نیست.

بودنی: پیشامد، حادثه، ماجرا:

مرا گر نبودی خرد شهریار

نگشتی ز من بودنی خواستار

·                                                                                                                                            گویا معنی " سرنوشت، امر، مقدر، تقدیر" مناسب تر است، این بیت از زبان جاماسب است که:

سر موبدان بود و شاه ردان

که بودی بر او آشکارا نهان

و " ستاره شناس و گرانمایه بود" و شاه از او می خواهد که از اختر شماری برگیرد و بگوید که در این  جنگ پیروزی با کیست، او دژم گشته می گوید:

که می خواستم کایزد دادگر

ندادی مرا این خرد وین هنر

مرا گر نبودی خرد، شهریار

نگشتی ز من بودنی خواستار

نگویم من این، ور بگویم به شاه

کند مر مرا شاه شاهان تباه

ایوان: خانه، کوشک، کاخ:

چو گرمابه و کاخهای بلند

چو ایوان که باشد پناه از گزند

بایوان ضحاک بردندشان

بدان اژدها وش سپردندشان

·                                                                                                                                            گویا ایوان معنائی اخص از خانه و کاخ داشته باشد. در این مورد شواهد فراوانی در لغتنامه آمده است.

باد و بید:

در زیر ابیاتی که به عنوان شاعد این ترکیب ذکر شده است، ماخذ را " نه پرویز دو هزار و پانصد و چهارده" ضبط کرده اندو یکی از مصراعها هم بدینسان نقل شده  است : " که پیمان شکن خاک باید کفن". این هر دو غلط است و ناگفته نماند که غلطهای چاپی نیست! شماره درست ماخذ این است: " نه پرویز دو هزار و پانصد و بیست و چهار" و صورت صحیح شعر هم این: " که پیمان شکن خاک باید کفن".

در همین جا اجازه می خواهم نکته دیگری را نیز تذکر دهم. در صفحه سی و هفت ذیل واژه " آهیختن" شواهدی از ناصر خسرو آمده است بدین سان "... کاین برون آهیخد از دل بیخ کین" و " ... از حجت خواهم که برآهیخی خنجر". این ها هم غلط چاپی نیست، اما به گمانم " برون آهنجد" و " برآهنجی" درست باشد.  ( این را به شیوه منتقدان روزگار بدین منظور نوشتم که چون من بنده بر چاپ نظارت کرده و مقدمه نوشته ام دوستان بدانند که بخاطر رعایت امانت حتی از اصلاح اغلاط فاحش به سلیقه خود خودداری کرده ام.)

بار: بیخ و بن

به خواهشگری رفتم ای شهریار

وگرنه بکندی سرش را ز بار

سران سواران چو برگ درخت

فرو ریخت از بار و برگشت بخت

·                                                                                                                                            بار در بیت دوم به معنی تنه درخت است و در بیت اول – به مجاز- تن آدمیزاد. شاهد؟ فراوان. از فردوسی:

اگر نیستی فر این تاجدار

سرت کندمی چون ترنجی ز بار

پیداست که ترنج را از ریشه نمی کنند، از شاخه جدا می کنند.

از دقیقی:

به زیر دیبه سبز اندر آنک

ترنج سبز و زرد از بار بنگر

از لبیبی:

آن جخش ز گردنش بیاویخته گوئی

خیکی است پر از باد بیاویخته از بار

از فرالاوی:

دلا کشیدن باید عتاب و ناز بتان

رطب نباشد بی خار و کنز بر بار

از فرخی:

بگسلاند سر شیر از تن شیر

هم بدانسان که کسی میوه ز بار

و نیز این بیت دیگر از همو:

چون درختان گشن بودند از دو رو به تیر

درفتادند بدانسان که فتد میوه ز بار

و درین ابیات سعدی که در بسیار جاها به غلط " پر بار" ضبط شده است:

بسیار توقف نکند میوه بر بار

چون عام بدانند که شیرین و رسیده ست

بر او محاسن اخلاق چون رطب بر بار

در او فنون فضایل چو دانه در رمان

بازار:

 الف- نیرنگ و فریب:

چو او بشنود خوب گفتار من

نه اندیشد از رنگ و بازار من

چو ضحاک بشنید گفتار اوی

نهانی ندانست بازار اوی

ب:  پیشامد، ماجرا:

چو دستور با لشکر آمدش پیش

بگفت آنچ آمد ز بازار خویش

پ: بیهوده گوئی، بهانه، عذر بیجا:

غمی گشت قیصر ز گفتارشان

چو بشنید زآنگونه بازارشان

در مورد این کلمه شواهدی که در واژه نامک ذیل معانی شماره الف و ب و پ آمده است ظاهرا همه به یک معناست. برای کلمه بازار بنده یادداشتهائی تهیه کرده است که از حوصله این مختصر خارج است و شاید به صورت مقالتی جداگانه تقدیم محققان شود. علی الحساب خوانندگان را حوالت می دهم به ستون اول صفحه سیصدو پنجاه حرف " ب" لغتنامه دهخدا، منحصرا برای ملاحظه شواهد نه معنایی که بر صدر شواهد گذاشته اند و بر همه شواهد منطبق نیست.

بهی: دین بهی، آئین زردشتی:

پرستش بهی بر کنم زین جهان

سپارم تو را تاج و تخت مهان

·                                                                                                                                            این مقاله راجع به بحث در نسخه بدلهای چاپ مسکو نیست اما بنده که نمی دانم مصراع اول را چگونه باید خواند. نسخه بدل اینست: پرستشگهی بر کنم زین جهان.

پامس: پای بسته و درمانده ( لغت فرس)، پای بند: